20 Ekim 2024 tarihinde Irak Kürdistan Bölge Yönetiminde yapılan seçimlerde: Kürdistan Demokrat Partisi(KDP) 39, Kürdistan Yurtseverler Birliği(PUK/KYB) 23, Yeni Nesil Hareketi 15, Kürdistan İslam Birliği(KIU) 7, Ulusal Duruş Hareketi(Helwest) 4, Kürdistan Adalet Grubu(Komala) 3, Halk Cephesi 2, Değişim Hareketi(Goran) 1, Kürdistan Bölge İttifakı 1 ve Azınlık kotası (Türkmen, Hristiyan, Ermeni temsilcileri) 5 milletvekili çıkardı.
İktidar pazarlığı sonuçsuz kaldı
Bilindiği üzere IKYB Parlamentosunda 100 milletvekili bulunuyor. Parlamentonun açılması ve yasama görevine başlayabilmesi için en az 51 milletvekili gerekiyor. Seçimler üzerinden 2 yıl geçmesine rağmen ne parlamento toplanabildi ne de hükümet kuruldu. Öyle ki Ekim 2028’de olağan seçim yapılacak. Yani iki yıldır parlamento işlevsiz ve geçmiş hükümetin başbakanı ve bakanları görevdeler.
IKYB’de seçimler zamanında yapılmıyor. Bir önceki seçim 2018’de yapılmıştı. Normal koşullarda 2022 yılında yapılması gereken seçim ve 6 yıl sonra Ekim 2024 yılında yapıldı. Ancak şuan 2018 yılındaki hükümet halen görevde bulunuyor. Bunun anlamı şu; 8 yıldır aynı hükümet görevde. Demek ki seçimlerin yapılması pek önemsenmiyor.
Irak Kürdistan Bölgesinin iki hakim gücü var: Barzaniler yani KDP ve Talabaniler yani KYB/PUK. Bölgedeki iktidar savaşı bu iki güç üzerinde yürütülüyor. Bu iki güç seçim sonuçlarından sonra Erbil’deki iktidar gücünün paylaşımı üzerinde bir anlaşmaya varamadıkları için parlamento fiilen işlevsiz. Aslında KDP ve KYB bu durumdan pek rahatsız değillerdi. Bakanlıklardan bürokratik kurumların paylaşımına kadar esasen bu iki parti arasında gerçekleştiriliyor. Erbil Parlamentosunda halkın iradesini yansıtan bir durum yok.
KDP’nin parlamentoyu toplama planı ve öncelikli amacı
KDP, iktidar gücünü mutlak olarak korumaktan ısrarlıdır. Bunun için yeni bir taktik hamle yaptı. Parlamentonun toplanması için gerekli sayıyı tamamladı. KDP’den 39, KYB’den 3, Yeni Nesil Hareketinden 3, Duruş Cephesinden 2, Halk Cephesinden 1, Kürdistan Sosyal Demokrat Partisinden 1, Türkmen temsilcisinden 1 ve Keldani-Süryani-Asur temsilcisi 2 milletvekili ile toplam 52 milletvekilinin katılımıyla parlamento açıldı. Parlamentonun iç işleyişine göre hiçbir sorun yok. Kural 50+1’in bulunmasıdır. KDP ise bunu 52 ile tamamladı.
İlk toplantıda Kürdistan Demokrat Partisi(KDP)’nden Dr. Vala Fareed meclis başkanı seçilirken, Hristiyan temsilci Rami Nuri başkan yardımcısı, Türkmen temsilci Muna Qahwachi ise meclis sekreteri seçildi. KDP’nin planlayıp uygulamaya koyduğu bu hamle aynı zamanda PUK/KYB, Yeni Nesil Hareketi Kürdistan İslam Birliği(KIU), Ulusal Duruş Hareketi(Helwest), Kürdistan Adalet Grubu(Komala) , Halk Cephesi ve Değişim Hareketi gibi partilerin denklemin dışına atılmasını sağladı. Yani seçmenin yaklaşık % 53’ü parlamentoda temsil edilmemiş oldu. IKBY içerisindeki dengeler dikkate alındığında mutlak bir şekilde istişare ve ortak karar ile hükümetin kurulması sağlanıyor. Ancak KDP ile KYB arasındaki iktidar pazarlığının sonuç vermemesi, ortak hükümetin kurulmasını engelledi.
KDP lideri Mesud Barzani ise yeniden ‘olgun abi’ rolünü oynamaya başladı. Parlamento açılışına katılmayan grupları ‘bundan sonraki oturumlara katılmaları’ gerektiğini belirtti. Tabi hassas bir vurgu yaparak: ‘Tarafların Kürdistan halkına hizmet etmek, için siyasi süreci desteklemeye’ çağırdı.
Kürdistan Bölgesi Parlamentosu Başkanlığına seçilen Vala Ferid; ‘Kürdistan parlamentosunun faaliyete geçirilmesinin bir zorunluluk olduğunu’ belirtirken gerekçeyi de ‘Kürdistan Bölgesi’nin anayasal statüsünün korunması’ olarak açıkladı. Bu açıklama makul gibi görünse de gerçekçi olmadığı çok açıktır. Gerekçe buysa yani Kürdistan’ın statüsü için bir risk varsa neden tam 2 yıl beklendi.
KDP’nin üst düzey kadrolarından Dıjvar Faik ise ‘farklı partileri ve grupları temsilen 52 milletvekilinin katılarak yasada belirtilen gerekli çoğunluğun sağlanarak parlamentonun 2 yıl sonra açılmasını’ bir başarı olarak görüyor. İki yıldır fiilen kapalı olan Parlamentonun açılması bir başarı olmayıp KDP’nin iktidar gücünü pekiştirmenin bir aracı haline getirilmesidir. Örneğin KYB, 51 milletvekiliyle Parlamentoyu toplamış olsaydı ve Meclis Başkanlığına bir KYB’li getirilseydi, KDP bu girişimi kabul eder miydi? Etmezdi.
KYB Lideri Bafel Talabani’nin dengeleri tümden değiştirecek kararı
KDP’nin 52 milletvekiliyle parlamentoyu toplamasına karşılık KYB lideri Bafel Talabani ‘boykot’ çağrısı yaptı. Yeni Nesil Hareketi, Kürdistan İslami Birliği, Ulusal Duruş Akımı ve Kürdistan Adalet Topluluğu da Bafel’in çağrısına uyarak parlamentonun açılışına ve başkanın seçileceği oturuma katılmadılar.
İlk tepki KYB’nin yöneticilerinden Mahmud Hoşnav’dan geldi; “Kürdistan Bölgesi yalnızca sandalye sayısına göre yönetilmez. Yönetimde hem ilkeler hem de sandalye dağılımı esas alınmalıdır. Bu da Kürdistan halkını temsil eden ve bölgede etkili olan bütün güçlerin yönetime katılmasını gerektirir.”
KYB lideri Bafel Talabani: “KYB olarak Kürdistan Parlamentosu’nun söz konusu oturumunu tanımıyoruz. Şu dakikadan itibaren bu hükümetten çekiliyoruz. Kendi bölgemizdeki halkımızın neye ihtiyacı varsa onu yerine getirmek için tüm gücümüzü kullanacağız” açıklaması Erbil merkezli KDP’ye karşı bir meydan okuma olarak değerlendirildi. KDP: “bir tarafın zaferi, diğerinin yenilgisi değil, bütün Kürdistan halkının zaferi” açıklaması KYB’nin tepkisini yatıştırmadı. Tersine Bafel Talabani: “Onlar bir başbakan seçerse biz de burada bir başbakan seçeceğiz. Onlar bir bakan belirlerse biz de burada bir bakan belirleyeceğiz. Bu işi onlar başlattı… Ancak sona erdirecek olan ben olacağım.”
Hoşnav, Şarku’l Avsat’a yaptığı açıklamada “KYB’li hükümet temsilcilerinin bu haftanın ilk iş günü olan pazar günü itibarıyla hükümetteki makamlarından ayrılacağı” belirtildi. Rûdaw’daki haberde ise Bafel Talabani’nin açıklamasından sonra “KYB’nin hükümetten çekilme kararının ardından Kürdistan Bölgesi Başbakan Yardımcısı Kubat Talabani ve hükümetteki KYB’li bakanlardan oluşan ekip, Erbil’deki ofislerini boşaltarak Süleymaniye’ye dönme hazırlığının” yapıldığı belirtildi.
Tarafların iktidar savaşında artan bölünme olasılığı
KDP, iktidar savaşını ‘siyaset oyunları’ diyeceğimiz yöntemlerle yürütüyor. Doğrudan KYB’yi karşısına almadan ama onu etkisizleştirme planını devreye koyarak kendi politik hegemonyasını devam ettirmeyi planlıyor. Bunun kabul edilebilir en uygun yolu da parlamentonun 50+1 ile toplamasıydı. KDP Milletvekili Kejo’nun “Parlamentonun yeniden açılmasında yasa dışı hiçbir nokta yok. Irak Federal Mahkemesi bile açılış sürecinde hukuki bir eksiklik bulamaz” değerlendirmesi açıktan hukuksal bir manevradır. Seçmenin en az % 53’ün iradesinin parlamentonun açılışına yansımaması, KDP azınlığı üzerinden Meclis Başkanını, Yardımcısını, Sekreterini seçmek kendisini zorla kabul ettirme hamlesidir. Bunu da ‘Kürdistan’ın geleceği için yapıldığını’ iddia ederek ne kadar olgun ve sorumluluk sahibi olduklarına dair bir algı oluşturmaya çalışmaktadırlar. KDP’nin başta KYB ve Yeni Nesil Hareketi’nin tepkisinin geçici olacağını ve bir noktadan sonra parlamentoda oluşan fiili durumun kabullenileceği düşünüldü.
KYB Başkanı Bafel Talabani’nin KDP Erbil’de ‘bir başbakan seçerse biz de burada(yani Süleymaniye’de) bir başbakan seçeceğiz” açıklaması restleşmenin çok ötesinde Erbil-Süleymaniye merkezli bir bölünmenin uyarısıdır. Bafel Talabani hiçbir yoruma yer bırakmayacak şekilde eğer KDP somut ve net bir şekilde geri adım atmazsa artık Süleymaniye ve Erbil merkezli iki yönetim olacaktır. Yani sorun çözülmezse IKBY’nin fiilen dağılmasının ilk adımı atılacak.
Çatışmanın tarihsel nedenleri
KDP-KYB arasındaki rekabetin tarihsel arka planı oldukça derin ve karmaşıktır. Geçmiş yakın tarihe bakıldığında bugünkü krizin nedenleri bakımından bir fikir edinebiliriz.
Birinci Körfez savaşı Ortadoğu’da stratejik bir değişimin önünü açtı. Ağustos 1990’da Irak’ın Kuveyt’i işgal etmesi üzerine ABD öncülüğündeki uluslararası koalisyon güçleri Irak’ta Saddam rejimine karşı savaş kararı aldı. Şubat 1991’de Irak ordusu Kuveyt’ten çıkarıldı ve ağır bir yenilgi aldı. Uluslararası güçler Saddam’ı tasfiye etmediler ancak gücü önemli oranda azalarak iktidarda kaldı.
Bu koşulları iyi değerlendiren Kürtler, Mart 1991’de Erbil, Süleymaniye, Duhok ve diğer birçok kentte halk ve peşmerge güçleri Baas yönetimini devirdi. KDP (Mesud Barzani) ve KYB (Celal Talabani) güçleri geniş alanları kontrol altına aldı. Saddam ordusu Kürt bölgelerine karşı saldırıya geçince ABD, İngiltere ve Fransa, Irak’ın Kuzeyini/Kürdistan Bölgesini Uçuşa Yasak Bölge ilan etti. Bu durum Kürt bölgelerinin Bağdat’tan fiili kopuşunu sağladı.
Mayıs 1992’de Kürtlerin kontrol ettiği bölgelerde parlamento seçimleri yapıldı. Ciddi eksikliklere rağmen Kürtlerin kendi temsilcilerini seçmek için sandık başına gitmeleri son derece önemli bir gelişme olarak değerlendirildi. KDP küçük bir farkla birinci olmasına rağmen KDP ve KYB’ye 50’şer sandalye/milletvekili ve ayrıca azınlık temsilcilerine kontenjan verilmesini öngören bir anlaşma yapıldı. KDP ve KYB tarafından ortak bir yönetim kurularak bugünkü Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin (IKBY) temeli atılmış oldu. Ancak taraflar arasındaki çıkar ilişkileri çatışmaya dönüşerek kalıcı bir ilişkinin kurulmasını engelledi.
1994’te yılında KDP ile KYB/PUK arasında başlayan güç savaşı açıktan silahlı bir çatışmaya dönüştü. Tahmini olarak 9 bin kişi yaşamını yitirdi. Onbinlerce insan yer değiştirmek zorunda kaldı. KDP/Erbil ve KYB/Süleymaniye olmak üzere Kürt bölgeleri iki yönetime bölündü.
Bu dönemden itibaren Erbil ve Süleymaniye’nin bölgesel politikaları da farklılaştı. KDP öncelikli olarak Ankara ile ilişkilerini geliştirdi. KYB ise Tahran ile ilişki kurdu. KDP ayrıca Bağdat ile ilişkilenerek KYB’ye karşı bir üstünlük kurmak istedi.
Ağustos 1996’da KDP/KYB rekabeti yeniden çatışmaya dönüştü. KDP dahası Mesut Barzani 1996 yılında Saddam Hüseyin yönetiminden askeri destek istedi. Saddam’ın Cumhuriyet Muhafızları Erbil’e girdi ve KYB güçlerine karşı açık bir saldırı başlattı. Aynı zamanda KYB’nin Kerkük bölgesinden tasfiye edilmesini talep etti. ABD, Mesut Barzani’nin Saddam’dan askeri yardım talebine çok sert bir tepki gösterdi.
Eylül 1998’de ABD Dışişleri Bakanı Madeleine Albright’ın baskısı hatta tehdidi sonucunda KDP/Mesut Barzani ve KYB/Celal Talabani arasında ‘Washington Anlaşması’ imzalandı. Bu anlaşma ile taraflar arasında kalıcı bir ateşkes sağlandı. Anlaşma gereği: KDP ve PUK birbirlerinin kontrol alanlarını kabul etti. Taraflara ait Peşmerge güçleri arasındaki çatışmaya son verildi ama her iki tarafın askeri güçleri varlığını korudu. Ortak kurumların yeniden oluşturulması kararlaştırıldı ve böylelikle bugünkü Birleşik Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin temeli atılmış oldu.
2003’de ABD liderliğinde küresel güçlerin Bağdat yönetimine karşı başlattığı savaş, Saddam rejiminin yıkılmasıyla sonuçlandı. Bu durum bölgedeki bütün politik dengeleri etkilemesine paralel olarak Kürtler için son derece stratejik sonuçlar doğurdu. Irak’ta ortaya çıkan dengeler KDP/Barzani ve KYB/Talabani Irak’ın yeniden yapılanmasında doğrudan aktif rol üstlendiler. Kürtler anayasa yazım sürecine katıldı. Bağdat’ta veto yetkisine sahip siyasi aktörlere dönüştü. Kürtler hem Irak’ta devletin yeniden inşasında merkezi güç oldular hem de 2005 yılında anayasanın hazırlanmasında önemli bir rol üstlendiler. Hazırlanan Irak Anayasasında “Irak federal devlet olarak tanımlandı. Kürdistan Bölgesi anayasal statü kazandı. Kürdistan Parlamentosu ve Kürdistan Hükümeti resmen kabul edildi.” Böylelikle 1991’den beri elde edilen fiilî kazanımlar anayasal ve hukuki bir sisteme kavuşturuldu.
2005 yılında yürürlüğe giren Irak Anayasası ile Irak Kürdistan Bölge Yönetimindeki seçim sistemi de değişti. ‘KDP ve KYB’ye 50’şer sandalye/milletvekili paylaşımı’ kaldırıldı ve seçime giren bütün partilerin alacakları oy oranlarına göre milletvekili çıkarması ilkesi kabul edildi. Bu durum IKYB’deki seçimlerde temsiliyeti ciddi oranda etkiledi ve çok sayıda partinin seçimlere girerek parlamentoda temsili sağlandı. Ancak merkezde olan KDP ve KYB arasındaki denge seçimlerde kaç milletvekili çıkartıldığı ve hangi partinin ne kadar oy aldığının ötesinde özgün bir durumu ifade ediyor. Bugünkü politik kriz mevcut dengenin bozulması nedeniyle ortaya çıktı denebilir
Irak Kürdistan Bölgesi Neden Merkezi Bir Güce Dönüşemiyor
Mayıs 1992’de Kürdistan Bölgesinde yapılan seçim üzerinden 34 yıl, 2005’de kabul edilen Irak Anayasası üzerinden ise 21 yıl geçmiş olmasına rağmen Irak Kürdistan Bölgesinde devletleşme süreci tamamlanamadığı gibi dağılma riski taşıyor. Bunun bir çok nedeni bulunmaktadır.
Birincisi, KDP/Erbil ve KYB/Süleymaniye merkezli iktidar gücünün varlığını devam ettirmesidir. Kurumsal olarak devletleşmeden çok Barzani ve Talabani eksenli aşiretsel yapı kurumlardan daha etkilidirler.
İkincisi, Peşmerge Komutanlığı sembolik olarak birleştirilmesine rağmen fiilen her iki gruba ait askeri güç varlığını devam ettiriyor. 80. Peşmerge Birlikleri KDP’ye, 70.Peşmerge Birlikleri KYB’ye bağlıdır. Birbirlerinin bölgelerine müdahale edemezler ve atamalar yapılamaz. Böylelikle Peşmerge Bakanlığı: ‘iki büyük partinin iki ordusunun ortak çatısını’ oluşturuyor.
Üçüncüsü, IKBY’nin kurumsal yapıları bir devletin kuruluş sistemine göre değil KDP ve KYB’ye göre düzenleniyor. Süleymaniye merkezli atamalardan KYB, Erbil merkezli atamalardan KDP sorumludur. Örneğin üniversiteler başta olmak üzere eğitim kurumlarına atanmalar bu tarzda yapılıyor. Kurumların kadroları liyakat sisteminden çok Barzani ve Talabani güçleri arasından tercih edilmektedir. Örneğin Irak Kürdistan Bölge KDP Başkanı ve doğal lider Mesut Barzani, Cumhurbaşkanı Neçirwan Barzani, Başbakanı Mesrur Barzani, Orduda Korgeneral Sihad Barzani, Tümgeneral Sirvan Barzani gibi sıralamak mümkün. Burada belirleyici olan Barzani-Talabani Soyadlarının etki gücüdür.
Dördüncüsü, Ekonomik merkezler bu iki güç tarafından kontrol ediliyor. KDP bölgesinde daha çok Petrol, KYB Bölgesinde ise Doğal Gaz yatakları ön plana çıkıyor. Buradaki enerji kaynaklarının kontrolünde, paylaşımında ve pazarlanmasında bu iki partiye bağlı olanlar güçler ön plana çıkmaktadır. Her iki tarafta küçük bir azınlık aşırı bir serveti elinde bulundururken, petrol ve doğal gaz gibi stratejik kaynaklara sahiplerken, toplumun yoksulluk oranı oldukça fazladır.
Beşincisi, Yasal ve hukuksal olarak Irak Kürdistan Bölgesinin yönetim merkezi Erbil’dir. Merkezi hükümet tarafından belirlenen evrensel hukuk normları var. Mahkemelerin işleyişi için bağlayıcı olan temel kurallar oluşturulmuş. Ancak bunlar merkezi olarak hayata geçirilmiyor. Hukuksal normlar Süleymaniye’de farklı ve Erbil’de farklı uygulanabiliyor. Öyle ki hukuk pratikte ve uygulamada partiye ve hatta kişiye göre değiştirilebiliniyor.
KDP ve KYB’nin kendi iç çatışmaları
Irak Kürdistan Bölgesinde güçler savaşında saflaşma giderek ön plana çıkıyor. 12-13 Ekim 2026 tarihinde Erbil’de MERI Forumu(Middle East Research Institute Forum) yapıldı. Bu konferansta Neçirwan Barzani önemli bir rol oynadı. KYB lideri Bafel Talabani önemli bir etkide bulundu. Mazlum Kobani ve İlham Amed de katıldı. Ama Mesut Barzani ve Mesrur Barzani yer almadı. KDP içerisinde Mesrur Barzani ile Neçirwan Barzani arasında da bir rekabetin olduğu görülüyor.
Aynı şekilde Bafel Talabani de 2021’de kuzeni Lahur Şeyh Cengi’ye karşı adeta darbe yaparak KYB liderliğinden uzaklaştırdı. Süleymaniye bölgesindeki askeri ve istihbarat birimlerini doğrudan kontrol altına alarak yüzlerce kişiyi parti yönetiminden ve resmi kurumlardan tasfiye etti. Eş Başkanlık sistemini sonlandırarak KYB’nin mutlak hâkimi oldu.
IKYB’deki güç ilişkilerinde Bafel-Neçirwan ittifakının ön plana çıkmaya başladığına dair ciddi iddialar var. Bu nedenle Neçirwan’ın ortaya çıkan krizi çözmede aktif bir rol üstlenebileceği konuşulmaktadır.
Krize müdahale etmek istemeyen Washington, Bağdat’ı ön plana çıkartabilir
Washington ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü yaptığı açıklamada: “ABD, güçlü ve dirençli bir Irak Kürdistan Bölgesi’ni desteklemektedir. Bu bölge, ABD-Irak ilişkilerinin temel dayanaklarından biridir.” Ayrıca KDP ve KBY’ye çağrı yaparak “Bölgenin kurumlarını güçlendirecek konularda hızlı ve yapıcı şekilde çalışma” çağrısı yaptı. Burada dikkat çeken husus ise Bu bölgeyi(Kürdistan bölgesini bn), ABD-Irak ilişkilerinin temel dayanaklarından biri olarak görmesidir. Çünkü Washington’un ‘KDP ile KYB arasındaki çatışmaya fazla müdahil olmak istemediğine’ dair haberler ABD basınında yer aldı.
ABD’nin KDP ile KYB arasındaki çatışmayı durdurmak ve Erbil merkezli hükümeti güçlendirmek gibi bir planı çok. Çünkü bölgesel politikalarındaki değişimin esası, Devletlerin üniter yapısının güçlendirilmesi ve merkezileştirmesidir. ABD’nin Ankara Büyük Elçisi ve Trump’ın Suriye temsilcisi Tom Barrack: ‘ABD’nin bölgede federatif yapılara karşı olduğunu’ açıkladı. Bu nedenle SDG merkezli Kuzey Doğu Suriye’nin Özerk Yapısı dağıtıldı, Şam merkezli HTŞ yönetimi ön plana çıkartıldı. Irak için de Federatif yapının uygun olmadığını sıklıkla dile getirdi. Bugün IKYB’den ortaya çıkan kriz, Bağdat merkezli üniter devletin güçlendirilmesinin bir aracı haline getirilmesine olanak sunuyor. Kriz çözülmez ve politik uzlaşı sağlanamazsa önümüzdeki günlerde Peşmergenin doğrudan Bağdat merkezli orduya bağlanması, yetki alanlarının sınırlandırılması, sınır güvenliği, havaalanları, sınırlardaki gümrüklerin doğrudan Bağdat’a bağlanması ayrıca IKBY Parlamento yetkisinin sınırlandırılması, eğitim sisteminde değişikliklere gidilmesi hatta Irak Federal Yapısının değiştirilmesi gündeme gelecektir.
Özet olarak: Başta KDP olmak üzere KYB ve diğer partiler, partilerin ve liderlerin özel çıkarlarını bir kenara bırakıp koşulsuz ve çıkarsız bir uzlaşmayı hatta birleşmeyi sağlamaları gerekir. Aksi taktirde 34 yıldır elde edilmiş kazanımların tekrardan kaybedilmesi kimseye sürpriz gelmesin. Sorumluluk Barzanilere-Talabanilere aittir. Kimse başka sorumlu aramasın.
